Bəzən güclü işıq, kondisionerin səsi, izdihamlı məkan və ya uzun müddət davam edən səs-küy sizi həddindən artıq yorur? Günün sonunda heç bir fiziki iş görməsəniz belə özünüzü tükənmiş hiss edirsiniz? Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu vəziyyət hər zaman stress və ya yorğunluqla əlaqəli olmaya bilər. Bunun səbəbi "Duyusal Emal Həssaslığı" (Sensory Processing Sensitivity – SPS) adlanan sinir sistemi xüsusiyyəti ola bilər.

Araşdırmalara görə, insanların təxminən 20–30 faizi yüksək duyusal həssaslığa malikdir. Bu insanlar ətraf mühitdəki səsləri, işığı, qoxuları və hətta digər insanların emosiyalarını daha intensiv qəbul edirlər. Bu xüsusiyyət xəstəlik və ya psixoloji pozuntu hesab edilmir. Sadəcə, sinir sisteminin xarici stimullara daha həssas reaksiya verməsidir.

Son elmi araşdırmalar göstərir ki, duyusal həssaslığı yüksək olan insanlar gün ərzində müəyyən saatlarda daha çox yorğunluq hiss edirlər. Xüsusilə günorta saatlarından axşama qədər davam edən iş yükü, səs-küylü mühit və sosial ünsiyyət beynin daha çox stimul qəbul etməsinə səbəb olur. Nəticədə diqqətin azalması, emosional yorğunluq və gərginlik hissi yarana bilər.

Lakin bu həssaslığın yalnız mənfi tərəfi yoxdur. Mütəxəssislər bildirirlər ki, yüksək duyusal həssaslığa malik insanlar müsbət təcrübələrdən də daha çox zövq alırlar. Təbiət səsləri, sakit musiqi, yumşaq işıqlandırma, xoş qoxular və rahat mühit onların psixoloji vəziyyətinə digər insanlarla müqayisədə daha güclü müsbət təsir göstərə bilir. Bu səbəbdən onlar təbiətdə vaxt keçirdikdə və ya sakit mühitdə olduqda daha tez bərpa olunurlar.

Araşdırmalar həmçinin göstərir ki, keyfiyyətli yuxu duyusal həssaslığı olan insanlar üçün xüsusilə vacibdir. Yorğunluq artdıqca beyin səs, işıq və digər xarici stimulları süzməkdə daha çox çətinlik çəkir. Buna görə də kifayət qədər yuxu həm emosional tarazlığı qorumağa, həm də gündəlik gərginliyi azaltmağa kömək edir.

Mütəxəssislər həddindən artıq səs-küydən və ya izdihamdan tamamilə qaçmağın da hər zaman düzgün həll olmadığını bildirirlər. Əksinə, kiçik dozalarda sosial mühitdə olmaq və stresi idarə etməyi öyrənmək uzunmüddətli dövrdə duyusal dözümlülüyün artmasına kömək edə bilər. Bununla yanaşı, çox yorucu mühitdə əvvəlcə narahatlıq yaradan amilləri azaltmaq, daha sonra isə sakitləşdirici musiqi və ya rahat atmosfer yaratmaq daha effektiv nəticə verir.

Yüksək duyusal həssaslığı olan insanlar üçün təbiətlə əlaqə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Parkda gəzinti, yaşıllıq mühitində vaxt keçirmək, evdə sakit atmosfer yaratmaq və gündəlik həyatın tempini müəyyən qədər azaltmaq sinir sisteminin bərpasına müsbət təsir göstərir.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, duyusal həssaslıq zəiflik deyil. Əksinə, bu xüsusiyyət insanın ətraf mühiti daha dərindən hiss etməsinə, incə detalları daha yaxşı fərq etməsinə və emosional zənginliyə malik olmasına səbəb ola bilər. Əsas məsələ bu xüsusiyyəti tanımaq, gündəlik həyatı ona uyğun təşkil etmək və sinir sisteminin ehtiyaclarını nəzərə almaqdır.