Bəzən uşaqların ağlaması, əsəbiləşməsi və ya “sözə baxmaması” sadəcə kapriz kimi görünür. Halbuki bir çox hallarda bu davranışların arxasında həddindən artıq duyusal yüklənmə dayanır. Səs-küylü mühit, parlaq işıqlar, izdiham, çoxlu insanla təmas, intensiv fəaliyyətlər və həddindən artıq dolu gündəlik proqram uşağın sinir sistemini yora bilər.

Aşırı uyarılma uşağın beyninin qəbul edə biləcəyindən daha çox səs, görüntü, hərəkət, işıq və emosional təsirə məruz qalmasıdır. Məsələn, körpə uzun ailə görüşündən sonra ağlamağa başlaya bilər. Bağça yaşlı uşaq səs-küylü doğum günü tədbirindən sonra huysuzlaşa bilər. Məktəbli uşaq isə dərsdən sonra ardıcıl kurslara getdikdə motivasiyasını və sakitliyini itirə bilər.

Bu vəziyyətdə uşağın davranışı çox vaxt etiraz deyil, müdafiə reaksiyasıdır. Uşaq özünü yorğun, gərgin və çaşqın hiss edir, lakin bunu sözlə ifadə edə bilmir. Buna görə ağlamaq, əsəbiləşmək, qışqırmaq, yerə uzanmaq, insanlardan uzaqlaşmaq və ya həddindən artıq hərəkətli olmaq kimi davranışlarla reaksiya verir.

Körpələrdə həddindən artıq uyarılma daha çox ağlama, göz təmasından qaçma, yumruqları sıxma, qolları və ayaqları narahat şəkildə hərəkət etdirmə ilə özünü göstərə bilər. Bağça yaşlı uşaqlarda isə kiçik şeylərə kəskin reaksiya vermək, geyinməkdən imtina etmək, ağlama krizləri və huysuzluq müşahidə oluna bilər. Məktəb yaşlı uşaqlar daha əsəbi, aqressiv, həddindən artıq yorğun və ya diqqətsiz görünə bilərlər.

Belə hallarda valideynin ilk işi sakit qalmaqdır. Valideyn əsəbiləşdikdə uşağın gərginliyi daha da artır. Əvvəlcə mühitdəki səs-küyü azaltmaq, televizoru və ya yüksək səsləri söndürmək, işığı yumşaltmaq və uşağı daha sakit bir yerə aparmaq faydalı ola bilər. Uşaq sakitləşdikdən sonra onun hisslərini sözə çevirməsinə kömək etmək vacibdir. “Səni narahat edən bir şey olduğunu görürəm” kimi sadə cümlələr uşağın özünü başa düşülmüş hiss etməsinə yardım edir.

Körpələr üçün sakit otaq, loş işıq, yumşaq qucaq və tanış mühit çox rahatladıcı ola bilər. Bağça yaşlı uşaqlarda kitab oxumaq, sakit oyun oynamaq və bir müddət təkbaşına dincəlməsinə imkan vermək faydalıdır. Məktəb yaşlı uşaqlara isə nəfəs məşqləri, qısa gəzinti, sakit musiqi, kitab oxumaq və ya bir müddət öz otağında dincəlmək kömək edə bilər.

Aşırı uyarılmanın əsas səbəblərindən biri də ekran istifadəsidir. Televizor, planşet, telefon və kompüter uşağın beyninə qısa müddətdə çoxlu görüntü, səs və hərəkət ötürür. Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda ekran vaxtının məhdudlaşdırılması və texnologiyanın sakitləşdirmə vasitəsi kimi istifadə olunmaması vacibdir. Uşaq çətin emosiyalarla baş etməyi ekrandan yox, real sakitləşmə yollarından öyrənməlidir.

Uşaqların inkişafı üçün aktivlik vacibdir, lakin istirahət də ən az fəaliyyət qədər önəmlidir. Hər gün kurs, məşğələ, tədbir və ekranla dolu proqram uşağın beynini yora bilər. Uşağın sərbəst oyun oynaması, sakit vaxt keçirməsi və heç nə etmədən dincəlməsi də sağlam inkişafın bir hissəsidir.

Əgər uşağınız bəzən səs-küylü tədbirlərdən, uzun səfərlərdən və ya yoğun günlərdən sonra həddindən artıq yorulursa, bu normaldır. Amma bu hal hər gün təkrarlanırsa, uşaq adi mühitlərdə belə tez-tez dözülməz reaksiya verirsə və gündəlik həyatına ciddi təsir edirsə, mütəxəssislə məsləhətləşmək faydalı ola bilər.

Unutmaq olmaz ki, hər uşağın duyusal dözümlülüyü fərqlidir. Bir uşağın rahat qəbul etdiyi mühit başqa bir uşaq üçün yorucu ola bilər. Əsas məqsəd uşağı tamamilə bütün stimullardan qorumaq deyil, onun üçün uyğun aktivlik və istirahət balansını tapmaqdır. Uşağın davranışını diqqətlə izləmək, ehtiyacını anlamaq və ona sakitləşmək üçün təhlükəsiz məkan yaratmaq valideynin ata biləcəyi ən dəyərli addımlardan biridir.