Diqqət Çatışmazlığı və Hiperaktivlik Pozuntusu (ADHD) adətən diqqətin yayınması, impulsiv davranış və hiperaktivliklə əlaqələndirilir. Lakin son elmi araşdırmalar göstərir ki, ADHD-li insanların gündəlik həyatda qarşılaşdığı çətinliklərin bir hissəsi duyusal həssaslıqla da əlaqəli ola bilər. Yeni tədqiqatlar onların səs, işıq, toxunuş, qoxu və digər xarici stimulları fərqli şəkildə qəbul etdiyini ortaya qoyur.

2025-ci ildə aparılmış genişmiqyaslı araşdırmada 30 elmi tədqiqatın nəticələri və 5 mindən çox iştirakçının məlumatları təhlil edilib. Nəticələr göstərib ki, həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə ADHD olan şəxslər duyusal emal baxımından digər insanlarla müqayisədə daha çox çətinlik yaşayırlar. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, bu xüsusiyyət gündəlik davranışların daha düzgün başa düşülməsi və fərdi dəstəyin planlaşdırılması üçün vacibdir.

Araşdırmaya görə, ADHD-li insanlar bəzi hallarda ətraf mühitdəki səs, işıq və toxunuş kimi stimullara həddindən artıq həssas reaksiya verə, bəzi hallarda isə əksinə, həmin stimulları kifayət qədər hiss etməyə bilərlər. Mütəxəssislər bu fərqləri dörd əsas kateqoriyada izah edirlər: duyusal həssaslıq, narahatlıq yaradan stimullardan uzaq durmağa çalışma, bəzi stimulları zəif hiss etmə və daha çox stimul axtarma ehtiyacı.

Bu fərqlər gündəlik davranışlara da təsir edə bilər. Məsələn, daim əşyalarla oynayan, qələmi fırladan və ya yerində sakit otura bilməyən bir uşağın davranışı hər zaman yalnız hiperaktivliklə izah olunmaya bilər. Bəzi hallarda bu davranışlar beynin daha çox duyusal stimul əldə etmək ehtiyacından qaynaqlana bilər. Eyni zamanda, "dinləmir" və ya "diqqətsizdir" kimi qiymətləndirilən bəzi hallar əslində ətrafdakı məlumatların emal edilməsindəki fərqlərlə əlaqəli ola bilər.

Araşdırmalar göstərir ki, ADHD-li şəxslər ən çox toxunma, eşitmə, görmə, dad və qoxu ilə bağlı həssaslıq yaşayırlar. Parlaq işıqlar, yüksək səslər, paltarın etiketi, müəyyən qidaların teksturası və ya izdihamlı mühit onlar üçün digər insanlara nisbətən daha yorucu ola bilər. Bununla yanaşı, hər insanın duyusal profili fərqlidir. Məsələn, biri səsə qarşı həssas olduğu halda, digəri daha çox toxunuşa və ya işığa qarşı həssas ola bilər.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, ADHD-li insanların duyusal ehtiyaclarının nəzərə alınması onların gündəlik həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər. Səs-küylü mühitdə işləyən şəxslər üçün səs izolyasiyalı qulaqlıqlardan istifadə etmək, məktəblərdə və ictimai məkanlarda daha sakit mühit yaratmaq, həmçinin fərdi ehtiyaclara uyğun şərait formalaşdırmaq stresin azalmasına və diqqətin daha yaxşı cəmlənməsinə kömək edə bilər.

Bu araşdırma göstərir ki, ADHD yalnız diqqət və davranışla bağlı xüsusiyyət deyil. Duyusal emal fərqlərinin də nəzərə alınması həm diaqnostika, həm də gündəlik dəstək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. İnsanların fərqli duyusal ehtiyaclarını anlamaq onların təhsil, iş və sosial həyatda daha rahat uyğunlaşmasına şərait yarada bilər.