Market rəflərinə baxanda yalnız meyvə, tərəvəz və ya qablaşdırılmış məhsullar görürük. Əslində isə həmin rəflərin arxasında kənd təsərrüfatı, istehsal, logistika, qiymət siyasəti və istehlakçı davranışlarını özündə birləşdirən mürəkkəb bir sistem dayanır. Bu sistemin ən həssas hissəsi isə hələ də yerli fermer və təbiətin özüdür.

Bu gün dünya ərzaq bazarının böyük hissəsi iri pərakəndə satış şəbəkələri və beynəlxalq qida şirkətləri tərəfindən formalaşdırılır. Dünyada fəaliyyət göstərən böyük supermarket şəbəkələri və qlobal istehsalçılar artıq sadəcə məhsul satan şirkətlər deyil. Onlar hansı məhsulun istehsal olunacağına, hansı standartlara uyğun yetişdiriləcəyinə və bazara hansı qiymətlə çıxacağına dolayısı ilə təsir göstərən əsas oyunçulara çevriliblər.

Nəticədə qlobal bazar böyüdükcə yerli istehsalçının bazardakı təsir imkanları azalır.

Son onilliklərdə kənd təsərrüfatı "yerli istehsal – yerli istehlak" modelindən uzaqlaşaraq beynəlxalq tədarük zəncirinin bir hissəsinə çevrilib. Bu dəyişiklik istehlakçılar üçün daha çox məhsul çeşidi yaratsa da, istehsalın standartlaşmasına səbəb olub. Halbuki kənd təsərrüfatı yalnız iqtisadi fəaliyyət deyil, eyni zamanda torpaq, su ehtiyatları, iqlim və təbiətin tarazlığı ilə sıx bağlı olan bir sahədir.

Azərbaycanda da bu dəyişikliklər aydın şəkildə hiss olunur. Böyük şəhərlərdə insanların gündəlik alış-verişinin əsas hissəsi supermarketlər vasitəsilə həyata keçirilir. Bu model istehlakçıya rahatlıq və məhsul əlçatanlığı təqdim etsə də, kiçik fermerlər və yerli istehsalçılar üçün yeni çətinliklər yaradır. Böyük tədarükçülərlə rəqabət aparmaq imkanları məhdud olan istehsalçılar ya bazardan çəkilməli, ya da vasitəçilərdən asılı vəziyyətə düşməli olurlar.

Davamlı inkişaf dedikdə çox vaxt karbon emissiyası, plastik tullantılar və ya enerji səmərəliliyi nəzərdə tutulur. Halbuki qida sistemində davamlılıq ilk növbədə fermerin fəaliyyətini davam etdirə bilməsindən başlayır. Yerli istehsalçı bazarı tərk etdikdə yalnız bir təsərrüfat yox olmur. Bununla yanaşı həmin bölgənin kənd təsərrüfatı ənənələri, yerli toxum növləri və uzun illər ərzində formalaşmış bilik və təcrübə də itirilməyə başlayır.

Digər mühüm məsələ isə eyni məhsulun geniş ərazilərdə davamlı şəkildə becərilməsidir. Bu yanaşma qısa müddətdə məhsuldarlığı artırsa da, uzunmüddətli perspektivdə torpağın məhsuldarlığını azalda və bioloji müxtəlifliyə mənfi təsir göstərə bilər. Bazarın standart məhsula olan tələbi isə bu prosesi daha da sürətləndirir.

Müasir kənd təsərrüfatında məlumat da ən qiymətli resurslardan birinə çevrilib. Böyük pərakəndə satış şəbəkələri alıcıların davranışını analiz edərək hansı məhsulun nə qədər istehsal olunacağını əvvəlcədən proqnozlaşdıra bilir. Bu isə istehsal prosesinin getdikcə daha çox məlumat və texnologiya əsasında idarə olunmasına səbəb olur.

Bununla yanaşı, son illərdə yerli istehsalın dəstəklənməsi istiqamətində müsbət addımlar da müşahidə olunur. Fermer yarmarkaları, kənd təsərrüfatı kooperativləri, birbaşa istehsalçıdan istehlakçıya satış modelləri və yerli məhsulların təşviqi bu sahədə yeni imkanlar yaradır. Azərbaycanda da yerli məhsullara marağın artırılması həm fermerlərin gəlirlərinin yüksəlməsinə, həm də ərzaq təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə töhfə verə bilər.

Ancaq etiraf etmək lazımdır ki, gündəlik həyatın sürətlənməsi ilə insanlar getdikcə daha çox supermarketlərə üstünlük verir, ənənəvi bazarlara maraq isə azalır. Vaxt qazanmaq istəyi çox vaxt bizi yerli istehsalçıdan birbaşa alış-veriş etmək imkanından uzaqlaşdırır.

Əslində market rəfində gördüyümüz bir pomidor və ya alma sadəcə bir məhsul deyil. Onun arxasında toxum seçimi, torpağın vəziyyəti, su ehtiyatları, fermerin əməyi, logistika, qiymət siyasəti və satış zəncirindən ibarət böyük bir sistem dayanır.

Bu səbəbdən davamlılıq yalnız nə istehlak etdiyimizlə deyil, həmin məhsulun hansı sistem vasitəsilə bizə çatdırıldığı ilə də ölçülür. Əgər qida istehsalı getdikcə daha çox mərkəzləşər, yerli istehsalçılar bazardan uzaqlaşar və müxtəliflik azalarsa, davamlılıq sadəcə reklam şüarına çevrilə bilər.

Bəlkə də bu gün özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur: Süfrəmizə gələn qidanı həqiqətən kim formalaşdırır – torpaq və fermer, yoxsa bazarı idarə edən sistem?