Plastik su butulkasını və ya istifadə etdiyiniz qablaşdırmanı zibil qutusuna atdığınız anda onun həyatımızdan tamamilə çıxdığını düşünürük. Halbuki zibil yox olmur, sadəcə yerini dəyişir. O, çeşidləmə məntəqələrinə, poliqonlara, təkrar emal müəssisələrinə və bəzən də təbiətin qoynuna qədər uzanan uzun bir səyahətə başlayır.

Son illərdə dünyada tullantıların idarə olunması ən ciddi ekoloji problemlərdən birinə çevrilib. Bir çox inkişaf etmiş ölkələr tullantılarının bir hissəsini emal olunmaq üçün başqa ölkələrə göndərirlər. Nəticədə qlobal tullantı dövriyyəsi formalaşıb və bəzi ölkələr plastik tullantıların əsas qəbul məntəqələrinə çevriliblər.

Ən böyük yanlış təsəvvürlərdən biri isə "təkrar emal" anlayışı ilə bağlıdır. Çoxları düşünür ki, zibil qutusuna atılan hər plastik məhsul avtomatik olaraq yeni məhsula çevrilir. Əslində isə tullantının toplanması ilə onun həqiqətən emal olunması tamamilə fərqli proseslərdir. Toplanan tullantıların yalnız bir hissəsi yeni xammala çevrilə bilir, qalan hissəsi isə müxtəlif səbəblərdən poliqonlarda saxlanılır və ya yandırılır.

Azərbaycanda da tullantıların idarə olunması son illərdə inkişaf etsə də, bu sahədə görüləcək işlər hələ çoxdur. Böyük şəhərlərdə tullantıların çeşidlənməsi və təkrar emalı istiqamətində layihələr həyata keçirilir. Bununla yanaşı, məişət tullantılarının böyük hissəsi hələ də qarışıq şəkildə toplanır ki, bu da onların sonradan emal edilməsini çətinləşdirir.

Plastik tullantıların düzgün idarə olunmaması təkcə torpağa deyil, su ehtiyatlarına və canlı aləmə də ciddi zərər vurur. Açıq ərazilərdə yandırılan plastiklər atmosferə zərərli maddələr buraxır, torpağa atılan tullantılar isə illərlə parçalanmadan qalaraq ekosistemə mənfi təsir göstərir. Zaman keçdikcə bu tullantılar mikroplastiklərə çevrilir və suya, torpağa, hətta qida zəncirinə daxil olur.

Dünyanın müxtəlif ölkələri bu problemi fərqli yollarla həll etməyə çalışır. İsveç tullantıların böyük hissəsini enerji istehsalında istifadə edir və demək olar ki, heç bir tullantı poliqona göndərilmir. Cənubi Koreyada isə "nə qədər tullantı yaradırsansa, bir o qədər ödə" prinsipi tətbiq olunur. Bu yanaşma insanları daha az istehlaka və tullantıların çeşidlənməsinə təşviq edir.

Azərbaycanda da tullantıların mənbəyində çeşidlənməsi, təkrar emal infrastrukturunun genişləndirilməsi və əhalinin maarifləndirilməsi bu sahədə mühüm rol oynaya bilər. Eyni zamanda, plastikdən istifadəni azaltmaq və birdəfəlik məhsullara alternativlər seçmək hər bir vətəndaşın ətraf mühitin qorunmasına verə biləcəyi ən sadə töhfələrdəndir.

Əslində dəyişiklik çox sadə bir sualdan başlayır: "Buna həqiqətən ehtiyacım varmı?" Hər dəfə alış-veriş edərkən və ya yeni məhsul alarkən bu sualı özümüzə versək, həm lazımsız istehlakı azalda, həm də daha az tullantı yarada bilərik.

Çünki tullantı problemi yalnız zibil qutularında deyil, bizim istehlak vərdişlərimizdə başlayır. Daha az istehlak edən, daha çox təkrar istifadə edən və tullantılarını düzgün çeşidləyən cəmiyyət həm təbiəti qoruyur, həm də gələcək nəsillər üçün daha sağlam mühit formalaşdırır.

Bəlkə də bu gün özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur: Atdığımız zibil həqiqətən yox olur, yoxsa sadəcə bizdən uzaqlaşaraq başqa bir yerdə yeni problemə çevrilir?